Ìgbẹ́kẹ̀lé àṣejù ìfẹ́: wíwo ìdè ìfàmọ́ra sàn
Pẹ̀lú àìsí ìbáraẹnisọ̀rọ̀ tòótọ́, àìsàn ìdáwọ́dúró líle ti ìfẹ́ àṣejù ń gba nǹkan bí ọ̀sẹ̀ 2–4: oorun àti ojúkòkòrò oúnjẹ ni ó kọ́kọ́ balẹ̀, èrò tí kò lọ sì ń rẹ̀wẹ̀sì lórí oṣù 1–3. 'Ìwọ̀n kékeré' yíyẹ̀wò kọ̀ọ̀kan ń tún aago náà bẹ̀rẹ̀ — ìbáraẹnisọ̀rọ̀ ni owó ìdè yìí.
Ìfẹ́ àṣejù ń sáré lórí ọ̀nà èrè kan náà pẹ̀lú ìtara oògùn — àwòrán ọpọlọ ẹni tí ọkàn rẹ̀ ti fọ́ fi ìbámu hàn pẹ̀lú àìsàn ìdáwọ́dúró. Bí o bá ń 'yẹ' ẹnì kan wò bí ẹ̀rọ tẹ́tẹ́ (ojú-ìwé rẹ̀, ipò rẹ̀, orúkọ rẹ̀), ìdè náà jẹ́ òtítọ́, ó sì ń dáhùn sí ìtọ́jú kan náà: kò sí ìbáraẹnisọ̀rọ̀, àkókò, àti ìrọ́pò.
Ìlà àkókò yìí ya àwòrán àìsàn ìdáwọ́dúró líle ti àwọn ọ̀sẹ̀ àkọ́kọ́, ìpadàbọ̀ oorun àti ojúkòkòrò oúnjẹ, àti ìtúnkọ́ ìdánimọ̀ tí ó lọ́ra — ibi tí ọjọ́ rẹ yóò ti dẹ́kun yíyí ká àfiyèsí ẹlòmíràn.
Àìsàn ìdáwọ́dúró ní ojú kan
| Àmì àìsàn | Ó bẹ̀rẹ̀ | Ó ga jù | Ó ń rọ̀ |
|---|---|---|---|
| Ìtara láti kàn sí i | Ọjọ́ 1 | Ọ̀sẹ̀ 1 | ọ̀sẹ̀ 3–4 |
| Èrò tí kò lọ | Ọjọ́ 1 | Ọ̀sẹ̀ 1–2 | oṣù 1–3 |
| Ìdàrú oorun àti ojúkòkòrò | Ọjọ́ 1 | Ọ̀sẹ̀ 1 | ọ̀sẹ̀ 2–4 |
| Ìtúnkọ́ ìdánimọ̀ | — | — | Oṣù 1–3 (èrè) |
Fi gbogbo ìlà àkókò ìdáwọ́dúró 11 wé ara wọn →
Ìlà àkókò ìmúláradá ara rẹ
Òkùnkùn
Ìjáyà Ìsopọ̀ · Ọjọ́ 0–3
Ìjáyà Ìsopọ̀ Kíákíá àti Ìrora Àyà Wákàtí 0–24
A gé àwọn ẹ̀bùn dopamine àti oxytocin ti alábàáṣepọ̀, ìrora ọkàn ara bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìṣubú endorphin, amygdala sì dún ìtaní ìkọ̀sílẹ̀.
- Wákàtí 2A Mi Ètò Ìsopọ̀
Ìmúgbóná tí àjọṣepọ̀ pèsè ti parẹ́. Àwọn ìwádìí àwòrán-ọpọlọ fi hàn pé ìpínyà ń kan àwọn ìlànà ẹ̀bùn àti ìsopọ̀ (dopamine/oxytocin); ìtúnṣe wákàtí gangan yàtọ̀ láti ẹnìkan sí ẹnìkejì.
Ìtọ́kasí lásán - Wákàtí 4Ìtaní Ìpínyà (Ìdáhùn Ìdààmú)
Ọpọlọ lè ṣe àìsí ẹni ìsopọ̀ bí ìhalẹ̀; ìdáhùn ìdààmú (axis HPA, cortisol) dé. Ìwọ̀n rẹ̀ àti àkókò rẹ̀ yàtọ̀ láti ẹnìkan sí ẹnìkejì.
Ìtọ́kasí lásán - Wákàtí 6Ìrora Ọkàn Tí Ó Fọ́
A ti fi hàn pé ìkọ̀sílẹ̀ àwùjọ àti ìpínyà lè ru àwọn agbègbè ọpọlọ tó bá ìrora ara ṣe déédéé sókè (bí anterior cingulate cortex); ìmọ̀lára ìhámọ́ gidi lè wà nínú àyà. Ìyàtọ̀ láàrin ẹnìkọ̀ọ̀kan tóbi.
Ìtọ́kasí lásán - Wákàtí 12Ìdáhùn Ṣíṣàyẹ̀wò
Àwọn àṣà ìṣíkiri àtijọ́ nínú striatum dé. Àwọn ìka rẹ ń dé fóònù lárọ̀ọ́wọ́tó, ìtara láti ṣàyẹ̀wò ipò ori-ayélujára alábàáṣepọ̀ rẹ, àwọn àwòrán, tàbí àwọn ìránṣẹ́ àtijọ́ sì dé orí rẹ̀.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Wákàtí 18Ìlànà Èrò Onítẹnumọ́
Àwọn ìwádìí lórí ìfẹ́ àti ìpínyà fi hàn pé ìsopọ̀ ìfẹ́ tó le lè ní í ṣe pẹ̀lú serotonin kékeré (ìlànà tó jọ ti OCD). Èyí lè ṣàlàyé ìrònú ìgbà gbogbo àti àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ onítẹnumọ́.
Ìtọ́kasí lásán - Wákàtí 24Àìsùn Ìpínyà
Nítorí cortisol àti adrenaline gíga, a ń tẹ ìtú melatonin mọ́lẹ̀. Ara wà lójú-oorun ní òru, ìlànà oorun dàrú, àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ jíjí léraléra sì wáyé.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu
Ìṣubú Vasopressin àti Ìlekoko Ara Wákàtí 24–78
Vasopressin ṣubú, anhedonia àti ìjáyà dé orí wọn, àwọn ìgbà ẹkún sì dé; lẹ́yìn náà ìjáyà ìkọ̀sílẹ̀ kíákíá náà fọ́.
- Wákàtí 30Ìṣubú Vasopressin
Ìpele vasopressin, hormone ààbò àwùjọ àti ìsopọ̀ alábàáṣepọ̀, ṣubú. O ní ìmọ̀lára pé o kò ní ààbò rárá, o kò ní ìdánilójú, o sì dá wà ní ayé.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Wákàtí 36Orí Òfo Ìmọ̀lára
Ìdínkù ìmọ̀lára olùgbà dopamine dé orí rẹ̀. Jíjẹun, gbígbọ́ orin, tàbí sísọ̀rọ̀ pẹ̀lú àwọn ọ̀rẹ́ rẹ ní ìmọ̀lára aláìlítumọ̀ pátápátá àti àárẹ̀.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Wákàtí 42Ewu Ìkọlù Ìjáyà
Nítorí ìtú noradrenaline aláìní-ìdarí ti ètò iṣan-ara sympathetic, a ń ru ooru lójijì, ìmí kíákíá (hyperventilation), àti ìmọ̀lára ìjáyà sókè.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Wákàtí 48Ìkùukùu Ìpinnu
Bí ìṣàn dopamine sí ọpọlọ iwájú (prefrontal cortex) ṣe ń rẹ̀wẹ̀sì, o ní ìkùukùu ìmọ̀, àìní ìfarabalẹ̀, àti àìlè ṣe ìpinnu tó bọ́gbọ́nmu.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Wákàtí 54Àwọn Ìgbà Ẹkún
Axis hypothalamus-pituitary-adrenal ní ìmọ̀lára àṣejù. Amúnilọ́kànjà tó kéré jùlọ (òórùn, orin, tàbí ohun ìní àtijọ́) ń dá àwọn ìgbà ẹkún àti ìgbì ìbànújẹ́ jinlẹ̀ sílẹ̀.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Wákàtí 60Wíwá Micro-Dose Dijítà
Láti rọ ìdààmú ìyọkúrò, ọpọlọ ń wá ìtú dopamine/oxytocin àtọwọ́dá nípa wíwo àwọn àwòrán àtijọ́ tàbí gbígbọ́ àwọn àkọsílẹ̀ ohùn àtijọ́.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Wákàtí 66Àwọn Ìfàsẹ́yìn Ara
Ìmúgbóná sympathetic ìgbà gbogbo (wíwà lójú-ìkìlọ̀) ń fa àwọn ìfàsẹ́yìn kékeré nínú àwọn iṣan èjìká, ẹ̀yìn, àti ọrùn. Ìhámọ́ ìgbà pípẹ́ àwọn iṣan ẹ̀rẹ̀kẹ́ (bruxism) farahàn.
Ìtọ́kasí lásán - Wákàtí 72A Fọ́ Ìjáyà Ìkọ̀sílẹ̀
Ìgbì aládàáni tó léwu jùlọ tí ìjìnnìjìnnì ìkọ̀sílẹ̀ kíákíá mú wá sọ̀ kalẹ̀ láti orí rẹ̀. Ọkàn bẹ̀rẹ̀ sí í gba ìdúróṣinṣin ipò náà.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Wákàtí 78Ìwádìí Ìdọ́gba Aládàáni
Ètò parasympathetic dé. Ìlù ọkàn ìsinmi tura, homeostasis ètò iṣan-ara aládàáni sì bẹ̀rẹ̀ sí í tún dá.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu
Ìwẹ̀nùmọ́
Ìlọ́ra Iṣan-Ara · Ọjọ́ 3–21
Ìlọ́ra Iṣan-Ara àti Ìwẹ̀nùmọ́ Sẹ́ẹ̀lì Ọjọ́ 4–21
Cortisol dín kù, ìrora àyà rẹ̀wẹ̀sì, ìrònú ń túpalẹ̀ ìsopọ̀ olóró, ìdáhùn ṣíṣàyẹ̀wò onítara sì rẹ̀wẹ̀sì.
- Ọjọ́ 4Cortisol Ń Padà Sí Déédéé
Ìtú hormone ìdààmú cortisol rẹ̀wẹ̀sì sí ààlà dídúróṣinṣin. Ìríjú tó le yẹn àti ìdààmú àárọ̀ tí a ń mọ̀ nígbà jíjí rọrùn.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Ọjọ́ 5Ìrora Àyà Kọjá
Àwọn ọ̀nà ìrora nínú anterior cingulate cortex tura. Nípa ṣíṣe àwọn endorphin àdánidá tirẹ̀, ọpọlọ ń rọ ìrora ara yẹn nínú àyà gan.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Ọjọ́ 6Àwọn Olùgbà Dopamine Ń Jí
Àìsí ìmúgbóná àṣejù ń ru àwọn olùgbà dopamine (D2) sókè láti mú ìmọ̀lára àti iye wọn pọ̀ sí i (upregulation).
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Ọjọ́ 7Oorun Tó Dára Àkọ́kọ́
Ìlù circadian sunwọ̀n. Ìwọ̀n oorun NREM jinlẹ̀ nínú oorun òru ń pọ̀ sí i, ìwẹ̀nùmọ́ synaptic sì bẹ̀rẹ̀ ní ìpele sẹ́ẹ̀lì.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Ọjọ́ 8Àwọn Gíláàsì Ròòsì Bọ́
Prefrontal cortex ń sẹ́ ìtẹ̀sí láti rántí ẹ̀gbẹ́ rere alábàáṣepọ̀ nìkan (àṣìṣe ìmọ̀ ti ìsọdọ́gbà). A gba àwọn òtítọ́ olóró ní ọgbọ́n.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Ọjọ́ 9Ìkùukùu Ọpọlọ Tàn
A dá ìdọ́gba acetylcholine nínú hippocampus. Ìkùukùu ọpọlọ tó le yẹn lẹ́yìn ìpínyà náà túká, ìrántí àti ìfarabalẹ̀ sì padà.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Ọjọ́ 10Ìdáhùn Ìṣọ́ Rẹ̀wẹ̀sì
Agbára àwọn afárá àṣà nínú striatum rẹ̀wẹ̀sì. Nígbà ọjọ́, ìtara láti wo àwòrán wọn tàbí láti ṣàyẹ̀wò ipò ori-ayélujára wọn dín kù gan.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Ọjọ́ 12Ìdààmú Ìfitọnilétí Rẹ̀wẹ̀sì
Ìdáhùn ìjáyà sympathetic (ìgbésókè adrenaline) tí a ń fún ìránṣẹ́ kọ̀ọ̀kan tó ń wọlé nínú ìrètí pé ó lè jẹ́ láti ọ̀dọ̀ alábàáṣepọ̀ rẹ̀wẹ̀sì.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Ọjọ́ 13Ìjídìde Àwọn Ìsopọ̀ Onídánilójú
Ọpọlọ bẹ̀rẹ̀ sí í dáhùn kì í ṣe sí àwọn ìmúgbóná láti ọ̀dọ̀ alábàáṣepọ̀ nìkan ṣùgbọ́n pẹ̀lú sí àwọn orísun oxytocin onídánilójú bíi ọ̀rẹ́, ìdílé, àti ẹranko ilé.
Ìtọ́kasí lásán - Ọjọ́ 14Ìfẹ́-inú Ṣẹ́gun Striatum
Àwọn ọ̀nà iṣan-ara láàrin lobe ìrònú (prefrontal cortex) àti lobe ìtara (striatum) lágbára. Ìfẹ́-inú ń dí ìtara láti kàn sí alábàáṣepọ̀ lọ́wọ́ ní ìrọ̀rùn.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Ọjọ́ 15Ìrọ̀ Ìmọ̀lára (HRV)
Pẹ̀lú ìdọ́gba sympathetic/parasympathetic tí a dá, Ìyàtọ̀ Ìlù Ọkàn (HRV) ń pọ̀ sí i. Ìdènà ara rẹ sí ìdààmú ìmọ̀lára ń pọ̀ sí i.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Ọjọ́ 16Ikùn Rí Àlàáfíà
Ìṣẹ̀dá gastrin àti acid ikùn tí ìdààmú ìgbà pípẹ́ ru sókè padà sí déédéé. Ìwúfun tó ní í ṣe pẹ̀lú ìdààmú, àìní ìfẹ́-oúnjẹ, tàbí ìfàsẹ́yìn ikùn kọjá.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Ọjọ́ 17A Tú Ìlekoko Ara Sílẹ̀
Ìlù sympathetic ìgbà pípẹ́ (ìlekoko) nínú àwọn iṣan èjìká, ọrùn, àti ẹ̀yìn tú sílẹ̀. Ìdúró ara tura, àwọn ìrora iṣan sì rọrùn.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Ọjọ́ 19Àwọn Ìdùnnú Gidi Ìgbésí Ayé
Ọpọlọ bẹ̀rẹ̀ sí í dáhùn sí àwọn ìmúgbóná àdánidá kékeré. Oúnjẹ tó dùn, eré ìdárayá, tàbí ṣíṣiṣẹ́ sí ọ̀dọ̀ ète tuntun ń dá ìtú dopamine tó mọ́.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu - Ọjọ́ 21A Fọ́ Ìlànà Àṣà
Ìlànà ìṣe iṣan-ara ti yíyí padà lárọ̀ọ́wọ́tó sí alábàáṣepọ̀ tàbí fífi ọ̀rọ̀ ránṣẹ́ sí wọn ní àwọn àkókò ìdáwà tàbí ìsúnmi rẹ̀wẹ̀sì.
Ẹ̀rí tí ó bọ́gbọ́n mu